30
Ιολ.
19

Ομιλία Μ. Παρτσαλίδη στην 7η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ (14-18/5/1950)

Ο Μ. Παρτσαλίδης είχε σε όλη τη συζήτηση του απολογισμού μετά τον Εμφύλιο σταθερά κριτική στάση απέναντι στις επιλογές του Ν. Ζαχαριάδη και της ηγετικής ομάδας του ΚΚΕ στη δεκαετία του 1940. Στην ομιλία του στην 7η ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ (14-18/5/1950) αναπτύσσει παραπέρα τις σκέψεις που είχε διατυπώσει στο Αναλυτικό σημείωμα προς την ηγεσία του ΚΚΕ (14.2.1950)

. Ο Ν. Ζαχαριάδης και η ηγεσία του ΚΚΕ από τη μία αντιμετώπισαν σωστά τις θέσεις του Παρτσαλίδη σαν μια διαφορετική άποψη που πρέπει να κατατεθεί. Από την άλλη την αντιμετώπισαν σαν εχθρική προς το κόμμα τοποθέτηση και έλαβαν μέτρα. Ο Παρτσαλίδης, λόγω της σχέσης του με παράγοντες της σοβιετικής ηγεσίας, παρά τη σφοδρή κριτική που θα δεχτεί -και στην 3η Συνδιάσκεψη του ΚΚΕ- δεν είχε την τύχη του Καραγιώργη που φυλακίστηκε και εξοντώθηκε, ούτε του Βαφειάδη που βρέθηκε καθαιρεμένος εκτός οργάνων. Αυτό θα γίνει στην επόμενη φάση με την καθαίρεσή του από τη 2η ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ το 1952.

Η ομιλία του Μ. Παρτσαλίδη στην 7η ολομέλεια δημοσιεύτηκε σαν υλικό μιας αντιπαραθετικής γραμμής (πλατφόρμα) στην ΚΕ στο θεωρητικό περιοδικό του ΚΚΕ Νέος Κόσμος (8/26, Αύγουστος 1950) με τα υλικά για την 3η Συνδιάσκεψης και αναδημοσιεύτηκε στο βιβλίο των Π. Ροδάκη-Μπ. Γραμμένου, «Η τρίτη Συνδιάσκεψη του ΚΚΕ 10-14/10/1950. Τα άγνωστα πρακτικά μιας σκηνοθετημένης δίκης εναντίον των πρώτων κομμουνιστών της αμφισβήτησης» (εκδ. Γλάρος).

Το κείμενο της ομιλίας του Μ. Παρτσαλίδη είναι το εξής:

Μπαίνω στο ζήτημα της δράσης του Κόμματος όπως τη βλέπω εγώ.

Μια προκαταρκτική παρατήρηση. Εδώ γίνεται προσπάθεια να εξετα­στεί με πνεύμα κριτικής και αυτοκριτικής η δράση του ΚΚΕ τα τελευ­ταία χρόνια. Δεν στεκόμαστε στη θετική πλευρά της δράσης αυτής. Θά-τανε φυσικά λάθος να την αρνηθούμε. Το ΚΚΕ και στην περίοδο της χιτλεροφασιστικής κατοχής και μετά ανάπτυξε σημαντική δραστηριότη­τα, που είχε σαν αποτέλεσμα το μεγάλωμα της επιρροής του. Πρέπει ως τόσο να σημειωθεί ό,τι η δραστηριότητα αυτή σε μεγάλο βαθμό στηρί­χθηκε σ’ ένα εξαιρετικά αυθόρμητο κίνημα.

Πρώτο θέμα, που είναι και ζήτημα της γενικής γραμμής του Κόμμα­τος. Στην Ελλάδα η αγγλοαμερικάνικη πίεση ήταν και είναι εξαιρετική. Η λαθεμένη γραμμή του ΚΚΕ στον καιρό του πολέμου, σχετικά με τις προοπτικές και τις δυνατότητες του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα, φα­νερώνει επίδραση της πίεσης αυτής μέσα στις γραμμές μας. Διατυπώθη­κε η θεωρία πως δεν μπορεί να γίνει ούτε σκέψη για σύγκρουση με την Αγγλία που κυριαρχεί στη Μεσόγειο. Πως το ΕΑΜ, παρά το γεγονός ότι συγκέντρωνε κάτω από τη σημαία του την πλειοψηφία του Λαού, δεν μπορούσε να επικρατήσει ενάντια στη θέληση της Αγγλίας την ώρα της απελευθέρωσης. Σας θυμίζω ότι ο σ. Γιάννης μας έλεγε συχνά: «Τι να σου κάνει η καημένη η Ελλάδα, είναι μια φούχτα. Κιχ να κάμει επρόφτασε ο αγγλικός στόλος».

Πραχτικά η λαθεμένη αυτή θεωρία εκδηλώνεται στις συνεχείς υποχω­ρήσεις μπροστά στα πλουτοκρατικά κόμματα, μπροστά τους εγγλέζους της στρατιωτικής αποστολής και στους μισθωτούς των εγγλέζων και των γερμανών μαζί σαν το Ζέρβα, στις συμφωνίες του Λιβάνου και της Γκαζέρτας, στην απόσπαση της πάλης για την εθνική απολύτρωση από την πάλη για την κοινωνική απολύτρωση του ελληνικού λαού. Η άποψη ότι δεν υπάρχει προοπτική απολύτρωσης της Ελλάδας από το ζυγό της ντό­πιας πλουτοκρατίας και του αγγλικού ιμπεριαλισμού εξαιτίας της γεωγραφικής της θέσης στη Μεσόγειο όπου κυριαρχεί η Αγγλία, είναι ριζι­κά αντίθετη με τη λενινιστική-σταλινική θεωρία της προλεταριακής επα­νάστασης. Να, τι λέει ο σ. Πονομάριεφ: «Ο σ. Στάλιν έδειξε πως η νίκη της εργατικής τάξης σε παγκόσμια κλίμακα, η νίκη του σοσιαλισμού ενά­ντια στον καπιταλισμό θάρθει όχι σαν αποτέλεσμα της ταυτόχρονης α­νατίναξης του καπιταλιστικού συστήματος, αλλά σαν αποτέλεσμα του σπασίματος της αλυσίδας του ιμπεριαλιστικού μετώπου στους ξεχωρι­στούς του κρίκους, σαν αποτέλεσμα της νίκης του σοσιαλισμού πρωταρ­χικά σε μια χώρα και της παραπέρα απόσπασης από το καπιταλιστικό σύστημα ολοένα καινούργιων χωρών που θα συγκεντρώνονται γύρω α­πό το πρώτο κράτος του νικηφόρου σοσιαλισμού.

Η ανεχτίμητη σημασία αυτής της λενινιστικο-σταλινικής θεωρίας της σοσιαλιστικής επανάστασης βρίσκεται στο ότι δίνει προοπτική στην ερ­γατική τάξη και τα κομμουνιστικά κόμματα των ξεχωριστών χωρών, α­ποδεσμεύει την πρωτοβουλία τους στο έργο της προετοιμασίας των επα­ναστατικών δυνάμεων, στο έργο της ανατροπής της δικής τους εθνικής μπουρζουαρίας. Η θεωρία αυτή της επανάστασης δυναμώνει την πίστη της εργατικής τάξης στη νίκη του σοσιαλισμού, καλεί σ’ ενεργητική πάλη αντίς στην παθητική αναμονή της ταυτόχρονης νίκης της επανάστασης σε αρκετές χώρες». («Μπολσεβίκ» No 1-1950 σελ. 58).

Εμείς, σύντροφοι, όταν μιλάμε για τις δυνατότητες που είχαμε εδώ στην Ελλάδα, παρά την ολόπλευρη υποστήριξη του ιμπεριαλισμού προς το μοναρχοφασισμό, φυσικά είναι αυτονόητο πως έχουμε υπόψη μας ότι οι δυνατότητες αυτές είναι αναπόφευκτα συνδεδεμένες με τη νίκη της σοσιαλιστικής επανάστασης, με τη νίκη στο μεγάλο αντιφασιστικό πόλε­μο, με τη συνεχή αλλαγή του συσχετισμού των δυνάμεων σε παγκόσμια κλίμακα προς όφελος των δυνάμεων της δημοκρατίας και του σοσιαλι­σμού. Οι δυνατότητες αυτές είναι ακατανόητες χωρίς τον παράγοντα αυτόν. Βασίζονται στον παράγοντα αυτόν. Ο σ. Μάο-Τσε-Τουνγκ, είπε για το ρόλο της Σοβιετικής Ένωσης στη νίκη του κινέζικου Λαού τ’ ακόλουθα:

«Αν δεν υπήρχε η Σοβ. Ένωση, αν δεν είχαμε τη νίκη στον αντιφασι­στικό δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, αν -πράμα που είναι ιδιαίτερα σπου­δαίο για μας- δεν συντρίβονταν ο γιαπωνέζικος ιμπεριαλισμός, αν στην Ευρώπη δεν εμφανιζόντανε οι χώρες της νέας δημοκρατίας… τότε η πίεση των διεθνών αντιδραστικών δυνάμεων, φυσικά, θάτανε πολύ πε­ρισσότερο δυνατότερη, παρά τώρα. Μήπως θα μπορούσαμε κάτω από τέτοιες συνθήκες να νικήσουμε; Βέβαια όχι» («Μπολσεβίκ» No 20, 1949, σελ. 4).

Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν πρέπει να πάρουμε υπόψη τις εξωτερικές δυσκολίες. Απεναντίας αυτές πρέπει να υπολογίσουμε για να καθορί­σουμε την κατάλληλη στιγμή και της επαναστατικής εξόρμησης, όχι μόνο εσωτερικά, αλλά και εξωτερικά, και για να εξασφαλίσουμε ευνοϊκές συνθήκες ανάπτυξης της επανάστασης και για ν’ αποφύγουμε τη συντρι­βή των επαναστατικών δυνάμεων, όταν η κατάσταση γίνεται δυσμενής. Θυμάστε τι έλεγε επίσης σ’ ένα άρθρο του ο σ. Τολιάτι: «Η χώρα μας βρίσκεται σε τέτοια κατάσταση που η εργατική τάξη, οι εργαζόμενοι, πρέπει να επιδείξουν προσοχή σε σχέση με ορισμένες απόψεις, του αγώ­να τους για να μην επισύρουν πάνω στην Ιταλία άλλους κινδύνους ξενι­κής επέμβασης και για να μην προκληθούνε συγκρούσεις που εμείς θέ­λουμε ν’ αποφύγουμε». («Πράβντα», 14-9-49).

Με το άρθρο του σ. Ζαχαριάδη, εγκριμένο από το ΠΓ που δημοσιεύ­τηκε στις 15-12-48 στο όργανο του Γραφείου Πληροφοριών, έγινε για πρώτη φορά κριτική αυτής της λαθεμένης γραμμής. Όμως ξαναβγαίνει στη μέση κάθε φορά που οι δυσκολίες μεγαλώνουνε. Στην πλατφόρμα του ο Μάρκος διατύπωσε την αντίληψη, πως χωρίς εξωτερική στρατιω­τική βοήθεια δεν μπορούμε να τα βγάλουμε πέρα με το μοναρχοφασισμό. Σχετικά με την πλατφόρμα του Μάρκου, μια που γίνεται λόγος, υπάρχουν και μερικές άλλες χαραχτηριστικές απόψεις που διατυπώθη­καν εκεί, που δείχνουν ακριβώς το πνεύμα της υποχώρησης μπροστά στις δυσκολίες. Λέει σ’ ένα μέρος: «… Εξ άλλου, όπως σήμερα είναι η κατάσταση των οργανώσεων μας στις πόλεις, δεν μπορεί κανείς να περι­μένει έναν αποφασιστικό συνδυασμό της επιθετικής προσπάθειας του ΔΣΕ με ενέργειες μέχρι εξέγερση. Αλλά ούτε ο ΔΣΕ έχει τη δυνατότητα να χτυπήσει τις πόρτες των πόλεων με σοβαρές επιθετικές ενέργειες για δημιουργία τέτοιων συνθηκών…». Τα γεγονότα με την Καρδίτσα, Νάου­σα, Καρπενήσι, απέδειξαν πως τέτοιες δυνατότητες έχει και παραέχει ο ΔΣΕ. Και παρακάτω στην πλατφόρμα του ο Μάρκος λέει: «Ο βαθμός της έντασης της δράσης και των επιτυχιών (του ΔΣΕ) εξαρτάται από το βαθμό της ενίσχυσης που θα δοθεί» (σελ. 189 του βιβλίου «Η 5η Ολομέ­λεια της ΚΕ του ΚΚΕ).

Να, μια περίπτωση που είχαμε εξ αιτίας των δυσκολιών, αναβίωση των παλιών απόψεων.

Έχουμε και μια άλλη φορά αναβίωση τέτοιων λαθεμένων απόψεων.

Αμέσως μετά την ήττα μας στο Βίτσι-Γράμμο τις αιτίες τις φορτώσαμε στις εξωτερικές συνθήκες, ιδιαίτερα στην προδοσία του Τίτο. Με επικε­φαλής το σ. Ζαχαριάδη καταδικάσαμε την άποψη που διατύπωσε τότε ο σ. Βλαντάς. Ο σ. Βλαντάς διατύπωσε την άποψη μήπως τέτοιο θέσιμο του ζητήματος μας εμποδίζει να δούμε σ’ όλη τους την έκταση και τις δικές μας αδυναμίες και τα λάθη. Κι ακόμα μήπως έτσι σιγοντάρουμε τις τροτσκιστικές απόψεις για την ανάγκη της εξωτερικής στρατιωτικής βοήθειας. Εμείς την άποψη του σ. Βλαντά την καταδικάσαμε με επικε­φαλής το σ. Ζαχαριάδη.

Η απόφαση της 6ης Ολομέλειας πάνω στο ίδιο θέμα λέει τα εξής: «Την έκβαση της φετεινής αναμέτρησης με τον εχθρό καθόρισε το γεγο­νός, ότι το Κόμμα, μέσα σε συνθήκες που οι δυσκολίες για τον αγώνα μας μεγάλωναν εξ αιτίας κυρίως της προδοσίας του Τίτο (εκμετάλλευση της τιτικής προδοσίας απτούς αμερικάνους, περισσότερη επιμονή τους να κρατήσουν το προγεφύρωμα τους στην Ελλάδα, μεγαλύτερη ενίσχυση στο μοναρχοφασισμό κλπ.), δεν μπόρεσε να λύσει το βασικό πρόβλημα των εφεδρειών του ΔΣΕ και του εφοδιασμού των τμημάτων του της Κεντρικής και Νότιας Ελλάδας, δεν κατάφερε να σπάσει την κατάσταση που δημιούργησε ο μοναρχοφασισμός στις πόλεις, για να εξασφαλίσει νέες δυνάμεις στο ΔΣΕ και για να συνδυάσει ένα γερό μαζικό κίνημα στις πόλεις με τον πόλεμο του ΔΣΕ στα βουνά».

Αυτά από τη μια μεριά. Από την άλλη, τι υποστηρίζει ο Ζαχαριάδης στο άρθρο του «Καινούργια κατάσταση – Καινούργια καθήκοντα»: «Αυ­τή η προδοσία του Τίτο, γράφει, υπήρξε για το στάδιο που περνούσε το κίνημα μας στα 1948-49 ο καθοριστικός λόγος που οδήγησε στην προσω­ρινή, μα αναγκαία υποχώρηση μας, ύστερα από τη μάχη στο Βίτσι-Γράμμο. Και πρέπει εδώ να το πούμε ανοιχτά, ότι, αν από το 1946 ήταν γνωστός ο άτιμος ρόλος του προβοκατορα Τίτο, τότε το ΚΚΕ δεν θα κατέληγε στην απόφαση να ξαναπάρει τα όπλα, θ’ ακολουθούσε άλλο δρόμο, πιο επίμονο, βασανιστικό, μακρύ, γιατί είναι ολοφάνερο πως δεν μπορούσε να προχωρήσει σε μια νέα ένοπλη αντιπαράθεση, χωρίς να έχει εξασφαλισμένα τα νώτα, τη στιγμή που ο μοναρχοφασισμός διέ­θετε την αμέριστη και ολόπλευρη αμερικανοαγγλική βοήθεια…».

Είναι φανερό πως πρόκειται για την ίδια την παλιά θεωρία. Για σκε­φτείτε τώρα το εξής: Ο Μάρκος είπε ότι χωρίς ένοπλη εξωτερική βοή­θεια δεν μπορούμε να νικήσουμε το μοναρχοφασισμό με τη διασάφιση, δεν μπορούμε στο άμεσο μέλλον. Φυσικά δεν θα κρίνουμε το νόημα της άποψης του Μάρκου μόνο από τη διασάφιση στο άμεσο μέλλον, αλλά θα πάρουμε όλο το σύστημα των συλλογισμών του. Εκείνο που είπε για τη σχετική πολιτικοστρατιωτική σταθεροποίηση του μοναρχοφασισμού, το άλλο ότι ο ΔΣΕ δεν είναι σε θέση να κάνει χτυπήματα στις πόλεις, ότι η ανάπτυξη της δράσης του εξαρτάται από τη βοήθεια του εξωτερικού κλπ. Αλλά γιατί τέλος πάντων αυτά που λεν άλλοι είναι λάθη, εμείς όταν τα λέμε δεν είναι λάθη; Όταν λέμε, ότι, αν το 1946 ξέραμε την προδοσία του Τίτο κλπ., τι σημαίνει αυτό; Τι άλλο παρά ότι ο καθορι­στικός λόγος της ήττας μας ήταν η προδοσία του Τίτο; Γιατί, αν ο καθο­ριστικός λόγος της ήττας μας είναι τα λάθη μας, τότε δεν μπορούμε να πούμε ότι δεν θ’ αρχινούσαμε το 1946. Έπρεπε να τονίσουμε ότι δεν έπρεπε να κάνουμε τα λάθη μας, όχι ότι δεν θάπρεπε να αρχίσουμε. Και ο σ. Ζαχαριάδης κάπως την ολοκληρώνει αυτή την άποψη με την εξήγη­ση ότι, εφ’ όσον δεν είχαμε εξασφαλισμένα τα νώτα, δεν θάπρεπε ναρχίσουμε ένοπλη αντιπαράθεση κλπ. Όμως, σύντροφοι, το βαλαν αυτό το ερώτημα και μπαίνει αυτό το ερώτημα: Περιμένουμε όταν θα ξεκαθαρι­στεί πρώτα η κατάσταση στη Γιουγκοσλαβία για να ξαναρχίσουμε; Δεν είναι σωστό. Καταλήγοντας για το θέμα αυτό, που είναι βασικό στη γενική γραμμή του Κόμματος, πρέπει να πούμε ότι, χωρίς να χτυπηθεί, να ξεριζωθεί αυτή η οππορτουνιστική κληρονομιά, δεν μπορεί φυσικά να νοηθεί επαναστατική προοπτική για το Κόμμα μας. Η οππορτουνι­στική αυτή θεωρία μας καταδικάζει στην παθητικότητα και στον εκφυλι­σμό. Και δω, σύντροφοι, βγαίνει και ένα άλλο ακόμη δίδαγμα: Ο σ. Ζαχαριάδης είναι αλήθεια ότι πρώτος χτύπησε αυτή τη λαθεμένη θεω­ρία. Γεγονός όμως είναι ότι δεν φτάνει να εξορκίζεις τον οππορτουνισμό. Πρέπει να είσαι προσεχτικός για να μην πέφτεις και ο ίδιος σε οππορτουνιστικά λάθη.

Δεύτερο ζήτημα. Το ζήτημα της Βάρκιζας. Τόσα χρόνια τώρα τη συμ­φωνία της Βάρκιζας τη θεωρούσαμε σαν απαραίτητο ελιγμό για την ανασυγκρότηση των λαϊκών δημοκρατικών δυνάμεων. Και όταν ακόμη χτυπήθηκε η οππορτουνιστική, τροτσκιστική θεωρία της περιόδου του πολέμου, η συμφωνία της Βάρκιζας θεωρήθηκε σωστή με την επιχειρη­ματολογία ότι ο ΕΛΑΣ, «όπως ήταν τότε προσανατολισμένος πολιτικά και φτιαγμένος οργανωτικά, δεν θα μπορούσε να πολεμήσει και τότε η ήττα μας θα ήταν συντριφτική και θάμασταν χωρίς τη Βάρκιζα, που μας έδοσε τη δυνατότητα να ανασυνταχθούμε πολιτικά και οργανωτικά και να προχωρήσουμε πατώντας στέρεα τώρα στο καινούργιο ξεσήκωμα με το ΔΣΕ». Αυτά είναι λόγια του ίδιου του σ. Ζαχαριάδη απτήν εισήγηση του στην 5η Ολομέλεια.

Γεγονός είναι, σύντροφοι, ότι εκείνο τον καιρό που υπογράφαμε τη συμφωνία της Βάρκιζας δεν είχαμε απαλλαχτεί από τη θεωρία, πως στις συνθήκες της Ελλάδας δεν μπορούσαμε μόνοι μας να τα βγάλουμε πέρα, εφ’ όσον η διεθνής κατάσταση δεν είναι ευνοϊκή για πιο αποφασιστική υποστήριξη του αγώνα μας από το εξωτερικό. Αυτή ήταν η άποψη μας. Λάθος ήταν η συμφωνία της Βάρκιζας, δεν έπρεπε να παραδώσουμε τα όπλα, μπορούσαμε να πολεμήσουμε και έξω από την Αθήνα. Τα λάθη τα δικά μας δεν πρέπει να τα φορτώνουμε στους άλλους, που μας σύσταιναν απλώς να υπογράψουμε συμφωνία, που να εξασφαλίζει τη διατήρη­ση των δυνάμεων μας. Αυτό με τη συμφωνία της Βάρκιζας δεν γινόταν. Μπορούσαμε, συνεχίζοντας τον πόλεμο έξω από την Αθήνα, να εξα­σφαλίσουμε τέτοιους όρους. Είναι αλήθεια, τότε μας βάραιναν οι συνέ­πειες μιας ολόκληρης σειράς προηγουμένων λαθών. Δεν είναι όμως σω­στό πως ο ΕΛΑΣ δεν ήταν σε θέση να πολεμήσει. Ο ΕΛΑΣ πολέμησε καλά και στην Αθήνα και στην Ήπειρο, εκείνο που χρειαζόταν και που μας έλειπε εκείνη τη στιγμή ήταν η εμπιστοσύνη στις δυνατότητες που είχαμε και εσωτερικά και εξωτερικά.

Τώρα μπαίνω στο τρίτο θέμα. Στο πρόβλημα των σχέσεων μας με την Αγγλία. Στη 12η Ολομέλεια ο σ. Ζαχαριάδης κάνει μια απόπειρα να ξεκαθαρίσει αυτό το ζήτημα. Σ’ αυτήν την απόπειρα του Ζαχαριάδη υπάρχει πολλή σύγχυση. Πρώτα-πρώτα δεν γίνεται καμιά νύξη για τη λαθεμένη γραμμή του Κόμματος. Αντίθετα αυτή η γραμμή του Κόμμα­τος εγκρίνεται «Βασικά ήταν απόλυτα σωστή η γραμμή του ΕΑΜ», λέει ο σ. Ζαχαριάδης σ’ αυτή την Ολομέλεια. Όχι μόνο αυτό, αλλά κάπως πάει να θεμελιωθεί κι όλας αυτή η λαθεμένη γραμμή. Να πώς: Όταν εμείς δικαιολογούσαμε τη γραμμή αυτή, λέγαμε ότι, όπως είναι τα πράγ­ματα σήμερα, δεν μπορεί να περιμένουμε βοήθεια από το εξωτερικό και μόνοι δεν τα βγάζουμε πέρα. Ο σ. Ζαχαριάδης λέει στη 12 Ολομέλεια: «Εμείς εδώ στην Ελλάδα καθόμαστε πάνω σ’ ένα σπόνδυλο της συγκοι­νωνιακής αρτηρίας της αγγλικής αυτοκρατορίας, που, αν της την αφαι­ρέσουμε, γκρεμίζεται όλο το οικοδόμημα». Είναι λάθος, σύντροφοι, να λέμε ότι δικός μας αγώνας ντε και καλά θα έβαζε σα σκοπό την ανατρο­πή ολόκληρης της αγγλικής αυτοκρατορίας, σώνει και καλά ότι η νίκη μας εσήμαινε ανατροπή ολόκληρης της αγγλικής αυτοκρατορίας. Φυσι­κά, αν βάζεις ζήτημα ανατροπής ολόκληρης της αγγλικής αυτοκρατορίας, πρέπει να πεις ότι δεν εξαρτάται αυτό, παρ’ όλες τις ευνοϊκές συνθήκες, μόνο από σένα. Και παρακάτω προχωρώντας διατυπώνει ε­κείνη τη θεωρία του άξονα του ελληνικού. Εγώ δεν θα σας διαβάσω αυτά για τον άξονα, εφ’ όσον στην εισήγηση του ο σ. Ζαχαριάδης είπε ότι είναι λάθος.

Και μπαίνω στο τέταρτο ζήτημα, στο ζήτημα των περίφημων «εθνι­κών διεκδικήσεων». Η καθοδήγηση του Κόμματος, σύντροφοι, έκανε λά­θη στο θέμα της διατύπωσης των «εθνικών διεκδικήσεων». Το σοβαρό­τερο είναι η θέση του Κόμματος στην περίπτωση της εισβολής του ελλη­νικού στρατού στην Αλβανία. Στην απόφαση του ΓΙΓ τον Ιούνη του 1945 αναφέρεται:

«…Η αντιπροσωπεία του ΚΚΕ στην ΚΕ του ΕΑΜ δηλώνει ακόμα: Για να εξασφαλίσει τη δημοκρατική ενότητα το ΚΚΕ είναι έτοιμο να δεχτεί και να πραγματοποιήσει την άποψη εκείνη του δημοκρατικού κό­σμου για το Βορειοπειρωτικό, που θα διατυπώσει η πλειοψηφία του. Αν η πλειοψηφία αυτή αποφανθεί για μια άμεση στρατιωτική κατάληψη της Βόρειας Ηπείρου από τον ελληνικό στρατό, το ΚΚΕ θα διατυπώσει τις αντιρρήσεις του, μα θα πειθαρχήσει (σελ. 253 «Δέκα χρόνια αγώνες»). Παρ’ όλο που στην πράξη έγινε το αντίθετο, το λάθος είναι σοβαρότα­το. Εδώ άκουσα ότι στο Κεντρικό αυτό το πράγμα καταδικάστηκε. Δεν έχω υπόψη μου, αν αυτό το πράγμα δημοσιεύτηκε. Ίσαμε τώρα είχα την εντύπωση, ότι δημοσιευμένο ένα τέτοιο πράγμα δεν υπάρχει. Έτσι το λάθος αυτό υπάρχει και σοβαρό μάλιστα, όπως είπε ο σ. Ζαχαριάδης και πρέπει τώρα απερίφραστα, καθαρά, ανοιχτά, να καταδικαστεί και να βγάλουμε και τ’ ανάλογα συμπεράσματα.

Στο ζήτημα των εθνικών διεκδικήσεων χρειάζεται ακόμα παραπέρα ξεκαθάρισμα. Ανεξάρτητα, αν το ΕΑΜ στο πρόγραμμα του τόνισε πως όλα τα ζητήματα και οι διαφορές που τυχόν υπάρχουν με τους γείτονες της Ελλάδας θα λυθούν φιλικά και ειρηνικά, ωστόσο γεγονός είναι, πως διατύπωσε την απαίτηση διαρρύθμισης των συνόρων με τη Βουλγαρία, την απαίτηση για ένωση της Βόρ. Ηπείρου με την Ελλάδα κλπ. Οι διεκ­δικήσεις αυτές ρίχνουν νερό στο μύλο του μεγαλοϊδεατισμού. Φυσικά καταδικάστηκε η απαίτηση της διαρρύθμισης των συνόρων με τη Βουλ­γαρία και γενικά η διατύπωση εδαφικών διεκδικήσεων σε βάρος των λαϊκών δημοκρατιών. Είναι γεγονός, όμως, ότι χρειάζεται τώρα καθαρά να διακηρυχθεί, ότι όπως η διαρρύθμιση των συνόρων με τη Βουλγαρία, έτσι και το σύνθημα της ένωσης της Βόρ. Ηπείρου με την Ελλάδα είναι λάθος. Ιδιαίτερα σήμερα είναι αναγκαία, η ξεκάθαρη αυτή διακήρυξη, γιατί οι αμερικανοί ιμπεριαλιστές, με όργανο τους τους μοναρχοφασίστες και τους τιτικούς πράχτορες, έχουν τώρα στόχο τους τη λαϊκή δη­μοκρατία της Αλβανίας. Και είδατε πώς διατυπώνει τις εθνικές διεκδι­κήσεις ο Γρηγοριάδης, στηριγμένος στο πρόγραμμα της ΛΔ του ΕΑΜ. Στο άρθρο του ο σ. Ζαχαριάδης «Καινούργια κατάσταση – Καινούργια καθήκοντα» το ζήτημα αυτό του λάθους της διατύπωσης των εθνικών διεκδικήσεων παρακάμπτεται. Εκεί ο σ. Ζαχαριάδης λέει, ότι το ΕΑΜ έβαλε έτσι το ζήτημα, ότι φιλικά θα λυθούν όλα τα ζητήματα. Αναφέρε­ται στο λόγο του Βισίνσκι, που είπε πως μπορούσε με αμοιβαία συμφω­νία δυο κρατών να αλλαχτούνε τα σύνορα, αλλά αφήνει ανοιχτό, ότι το ΕΑΜ, κοντά στάλλα, διατύπωσε κι αυτές τις διεκδικήσεις, που είναι λάθος. Νομίζω πως χρειάζεται κάποια διατύπωση, να τη σκεφτούμε, που αφού καταδικάσει καθαρά το σύνθημα της ένωσης της Βόρ. Ηπεί­ρου με την Ελλάδα, να βάλει το ζήτημα, πως οι διαφορές που αφορούν αμοιβαία τις μειονότητες, ελληνικής στην Αλβανία και αλβανικής στην Ελλάδα, μπορούνε και πρέπει να λυθούνε μόνο φιλικά ανάμεσα στους δυο λαούς. Πρέπει να πούμε πως ήτανε λάθος και η διεκδίκηση της Αν. Θράκης.

Πέμπτο θέμα. Ομαλή δημοκρατική εξέλιξη και ζήτημα διχτατορίας του προλεταριάτου. Και εδώ έχουμε ένα ζήτημα της γενικής γραμμής του Κόμματος. Ήτανε λάθος που εμείς ζητούσαμε αμέσως μετά τη Βάρ­κιζα ειρηνική εσωτερική δημοκρατική εξέλιξη; Όχι. Το σύνθημα αυτό της ομαλής δημοκρατικής εξέλιξης μας διευκόλυνε να καταχτήσουμε τις μάζες, να τις συγκεντρώσουμε γύρω από το πρόγραμμα της ΛΔ να τις πείσουμε με την ίδια τους την πείρα, για την ανάγκη της καινούργιας εξόρμησης. Λάθος ήτανε που καλλιεργούσαμε αυταπάτες ιδιαίτερα στις συνθήκες τις δικές μας, πού ήταν εξαιρετικά δύσκολες. Γιατί κατοχή είχαμε και παλινόρθωση του μοναρχοφασισμού. Τέτοιες αυταπάτες ει­ρηνικής εξέλιξης, σύντροφοι, είχαμε. Ακούστε τι έγραψε ο σ. Ζέβγος στην ΚΟΜΕΠ του Αυγούστου του 1945 σχετικά με το ζήτημα της δημο­κρατικής εξέλιξης: «Το συμπέρασμα είναι ότι το ΚΚΕ είχε σαν άμεσο στρατηγικό σκοπό την κατάχτηση της πλειοψηφίας του προλεταριάτου και του εργαζόμενου λαού (αναφέρεται στην απόφαση της 6ης Ολομέ­λειας της ΚΕ του ΚΚΕ στα 1934. Σημείωση δική μου). Όμως είναι σω­στό ότι για την κατάληψη της εξουσίας στο όνομα αυτής της πλειοψη­φίας και την εφαρμογή του προγράμματος του έβανε σαν πρωταρχικό όρο την επαναστατική ανατροπή της πλουτοκρατικής εξουσίας και τη διχτατορία του λαού πάνω στην πλουτοκρατική μειοψηφία, όπως σήμε­ρα βάνει σα βασικό όρο την ομαλή δημοκρατική εξέλιξη και τη συνεπή εξασφάλιση δημοκρατικών ελευθεριών για το λαό. Είναι φανερό ότι υ­πάρχει αλλαγή και είναι επίσης φανερό ότι αυτή η αλλαγή καθρεφτίζει αντίστοιχες μεταβολές στις ιστορικές συνθήκες, όπως θα δούμε αμέσως.

…Ένα τελευταίο ερώτημα.

Αυτή μας η θέση σημαίνει ότι αποκλείεται οπωσδήποτε η χρησιμοποί­ηση της βίας και η ένοπλη επαναστατική πάλη; Καταφατική απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα θα σήμαινε ευνουχισμό του λαϊκοδημοκρατικού κι­νήματος και καταδίκη των λαών σ’ αιώνια φασιστική σκλαβιά και στο σάπισμα και στην αποσύνθεση της κοινωνίας. Αυτός ο δημοκρατικός, ο εξελιχτικός δρόμος προς τη Λαϊκή Δημοκρατία και στο σοσιαλισμό με την επίδραση των προαναφερμένων παραγόντων είναι δυνατός και πραγματοποιήσιμος και εξυπηρετικός για το Λαό. Ενώ δεν ήταν πριν, όπως απόδειξε το παράδειγμα της Ρωσίας των Μπολσεβίκων και της Γερμανίας των σοσιαλδημοκρατών, που εξελίχθηκε σε φασιστικό κρά­τος» (σελ. 34-36 της ΚΟΜΕΠ του Αυγούστου 1945, No 40).

Δηλ. αν οι σοσιαλδημοκράτες τότε έβαζαν το ζήτημα εξελιχτικού δρό­μου και ήταν λάθος στις τοτινές συνθήκες, τώρα δεν είναι λάθος.

Στο προσχέδιο του προγράμματος του ΚΚΕ που το εισηγήθηκα εγώ στο 7ο συνέδριο, δε γίνεται λόγος για διχτατορία του προλεταριάτου. Στο σημείο αυτό τα λάθη μας δεν είναι λαφρύτερα από τα λάθη των άλλων κομμάτων. Αν πάρουμε υπόψη μας την κατάσταση που είχαμε στην Ελλάδα, πρέπει ν’ αναγνωρίσουμε ειλικρινά πως είναι μάλλον βα­ρύτερης μορφής.

Έκτο ζήτημα: Η αποχή από τις εκλογές του 1946.

Είναι γεγονός ότι η ταχτική της αποχής λίγο-πολύ ήταν συνδυασμένη με τον προσανατολισμό που έβαλε η 2η Ολομέλεια για τον ένοπλο α­γώνα.

Θα μπορούσαμε, ανάλογα με την εξέλιξη, πότε το κέντρο βάρους να ρίξουμε στον ένοπλο αγώνα, πότε στις νόμιμες μορφές. Και όπως είναι γνωστό συνοδεύονταν με μια άλλη άποψη, ότι αυτή τη στιγμή πανελλαδική εξέγερση δεν είναι σκόπιμη. Άλλο το ζήτημα της ένοπλης αυτοά­μυνας που αναπτύσσονταν και δεν μπορούσε παρά να αναπτυχθεί, το ξεκίνημα, να πούμε, που είπε και ο σ. Ζαχαριάδης. Η συμμετοχή μας στις εκλογές θα αύξαινε την ικανότητα μας για ευλύγιστη ταχτική. Θα μπορούσαμε ακόμα και στο βουνό να στείλουμε περισσότερους ανθρώ­πους και το πέρασμα στις ΛΔ να διευκολύνουμε. Εμείς και χωρίς τη συμμετοχή στις εκλογές και με την κατηγορία δηλ. ότι ετοιμάζουμε τον τρίτο γύρο κλπ. είχαμε τη δυνατότητα να κρατήσουμε ορισμένες μορφές πάλης ως τα 1947. Με τη συμμετοχή μας στις εκλογές, μπορεί οι δυνατό­τητες αυτές να ήταν περισσότερες. Φυσικά μπορεί να είχαμε και διάλυ­ση της Βουλής, αλλά εμείς και τη διάλυση της Βουλής θα μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε για το δυνάμωμα του ένοπλου αγώνα.

Είναι λάθος και σοβαρό φυσικά. Δεν λέω πως έπαιξε τον καθοριστικό ρόλο για την έκβαση του αγώνα που κάνουμε. Αλλά είναι σοβαρό λάθος.

Εμείς όμως είχαμε πάρει φόρα και χαραχτηρίστηκα, όπως χαραχτηρίστηκα, σ’ αυτήν την περίπτωση.

Έβδομο ζήτημα: Η ταχτική του ΔΣΕ.

Μας είπανε πως είτανε λάθος η επιμονή στον ταχτικό πόλεμο, και στην ανάλογη συγκρότηση του ΔΣΕ. Έπρεπε το κέντρο βάρους να το ρίξουμε στον παρτιζάνικο. Μας στερεί αυτό προοπτική; Δεν νομίζω ότι είναι σωστό να υποστηρίζει κανένας, πως μας στερεί την προοπτική απελευθέρωσης, απολύτρωσης από το μοναρχοφασιομό. Γιατί; Στον παρτιζάνικο πόλεμο είμασταν δυνατότεροι απτόν εχθρό. Με τον πόλεμο αυτό μπορούμε να του κάνουμε περισσότερες ζημιές και να τον εξαντλή­σουμε γρηγορότερα. Φυσικά δεν αποκλείεται να δίναμε και μάχες πετυ­χημένες σαν τις μάχες του Γράμμου του 1948. Το ρίξιμο του κέντρου βάρους στον ταχτικό πόλεμο, το θέμε δεν το θέμε, μας καταδίκαζε ως ένα βαθμό σε μια αμυντική ταχτική. Ιδιαίτερα βαριά μας στοίχισε αυτό το πράγμα στην Κεντρική Ελλάδα. Και αυτό πρέπει να το παραδεχτού­με όλοι. Η επιμονή στον ταχτικό πόλεμο, σύντροφοι, έχει σχέση και με μια κάποια υποτίμηση των δυνάμεων του εχθρού. Ξέρετε πώς φτάσαμε να ερμηνεύουμε την πρώτη κρούση που έκανε ο εχθρός στο Γράμμο; Σα φόβο του να μας επιτεθεί στο Βίτσι. Και η επίθεση που ακολούθησε στο Βίτσι, γρήγορα μετά την επίθεση που έγινε στο Γράμμο, μας ξάφνιασε. Τέτοια υποτίμηση του εχθρού και παραγνώριση μιας πραγματικότητας που δημιουργήθηκε ύστερα από την ήττα μας στο Βίτσι-Γράμμο δείχνει και μια διαπίστωση του σ. Ζαχαριάδη στο τελευταίο του άρθρο «Η στρατιωτική επιτυχία του μοναρχοφασισμού στο Βίτσι-Γράμμο όχι μό­νον δεν λιγοστεύει τις δυσκολίες και τις αντιθέσεις του, μα τις οξύνει ακόμα πιο πολύ». Παρακάτω λέει «Ακριβώς γιατί νικήθηκε ο ΔΣΕ. ακριβώς γιατί νίκησε η μοναρχοφασιστική αντίδραση, η Ελλάδα ξανα­μπαίνει σήμερα σε καινούργιο κύκλο από εσωτερικές ανωμαλίες, λαϊ­κούς αγώνες και ξεσηκώματα, εσωαστικές φαγωμάρες, στρατιωτικοφασιστικά κινήματα και πραξικοπήματα…». Φυσικά και ύστερα από τη νίκη του μοναρχοφασισμού και με το μπάσιμο της χώρας σε «ειρηνική» περίοδο, δημιουργήθηκαν και δημιουργούνται καινούργια προβλήματα για το μοναρχοφασισμό. Αλλά να πεις έγιναν οι δυσκολίες πιο μεγάλες, είναι λάθος. Και λάθος είναι επίσης πως η κατάσταση στην Ελλάδα παραμένει επαναστατική, όπως λέει ο σ. Ζαχαριάδης. Σε μια συνεδρία­ση του ΠΓ ο σ. Ζαχαριάδης είπε, πως είναι βυζαντινολογία ή συζήτηση, αν είναι ή δεν είναι η κατάσταση επαναστατική. Και λέει: «ας μην την πούμε επαναστατική, ας την πούμε πολιτική κρίση, που κατά το Λένιν είναι το ίδιο επαναστατική κατάσταση».

Είμαστε σύμφωνοι, πως η κατάσταση στην Ελλάδα είναι τέτοια που ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι να υποτιμάς τις δυνατότητες, παρά να τις υπερτιμάς. Άλλο όμως το θέμα αν είναι επαναστατική η κατάσταση. Αν ήταν επαναστατική η κατάσταση, δεν χωρούσε η γραμμή της 6ης Ολομέ­λειας, πως το κέντρο βάρους πρέπει να το ρίξουμε στους οικονομικούς και πολιτικούς αγώνες. Και μόνο σύγχυση δημιουργεί το να πεις, ότι επαναστατική κατάσταση έχουμε ή πολιτική κρίση με την έννοια της επαναστατικής κατάστασης. Και αυτή η παρατήρηση είναι ζήτημα ξεκα­θαρίσματος της γενικής γραμμής του Κόμματος.

Όγδοο ζήτημα: Το Μακεδόνικο.

Το σύνθημα της ισοτιμίας ήτανε και παραμένει σωστό. Η συμμετοχή του μακεδόνικου Λαού στον αγώνα ήτανε ικανοποιητική και πριν την αλλαγή στο Μακεδόνικο από την 5η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ. Κι αυτό γιατί οι Μακεδόνες είδανε με τα μάτια τους πως η ισοτιμία στο στόμα των κομμουνιστών δεν ήτανε άδεια λέξη. Όλο αυτό που έγινε στην Ελεύθερη Ελλάδα έδειξε πως εμείς με τη λέξη ισοτιμία δεν κοροϊ­δεύουμε. Η αλλαγή της 5ης Ολομέλειας στάθηκε μια αποτυχημένη προ­σπάθεια αντιπερισπασμού στη διαλυτική δουλειά των τιτικών. Ο σ. Ζα­χαριάδης στο βιβλίο του «Καινούργια κατάσταση – καινούργια καθήκο­ντα» διαπιστώνει αυτό το πράγμα: «Η υπονομευτική και διασπαστική δράση του Τίτο και των πραχτόρων του στην Ελλάδα ανάγκασε την 5η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ (Γενάρης 1949) ν’ αντικαταστήσει το σύν­θημα της ισοτιμίας (της αυτονομίας μέσα στα πλαίσια του ελληνικού κράτους) με το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης, παρά το γεγονός ότι το σύνθημα αυτό στις συγκεκριμένες συνθήκες δεν ανταπροκρινότανε στα γενικότερα συμφέροντα του κινήματος» (σ. 42).

Αν το σύνθημα της αυτοδιάθεσης στις συγκεκριμένες συνθήκες δεν ανταποκρινότανε στα γενικότερα συμφέροντα του κινήματος, δε σημαί­νει αυτό πως ήτανε λάθος; Αν είναι έτσι, και φυσικά δεν μπορεί παρά να είναι έτσι, τότε είναι λίγο ακατανόητο, πώς τώρα ο σ. Ζαχαριάδης υποστηρίζει το αντίθετο και χαραχτηρίζει «εθνικισμό» τη γνώμη, πως η αλλαγή ήταν λάθος;

Σύντροφοι, στις 15 του Φλεβάρη 1949 στο κεντρικό όργανο του ΝΟΦ «ΝΕΠΟΚΟΡΕΝ» δημοσιεύτηκε η απόφαση της 2ης Ολομέλειας του Κε­ντρικού Συμβουλίου του ΝΟΦ. Η απόφαση ανάμεσα στ’ άλλα λέει: «Το δεύτερο συνέδριο του ΝΟΦ θα είναι συνέδριο διακήρυξης των νέων προγραμματικών αρχών του ΝΟΦ, αρχών που είναι ο προαιώνιος πό­θος του Λαού μας, θα διακηρύξει την ένωση της Μακεδονίας σε ένα ενιαίο ανεξάρτητο, ισότιμο μακεδόνικο κράτος μέσα στη λαϊκοδημοκρατική ομοσπονδία των Βαλκανικών λαών που είναι η δικαίωση των πολύ­χρονων αιματηρών αγώνων του».

Είναι γεγονός ότι δόθηκε μια διάψευση-διόρθωση στην εμπρηστική αυτή περικοπή της απόφασης του ΝΟΦ. Αλλά αφού ξέραμε με ποιους είχαμε να κάνουμε, χρειαζότανε περισσότερη προσοχή και πιο άμεσος έλεγχος. Οι τιτικοί πράχτορες συνέχισαν και μετά τη διάψευση, να δου­λεύουνε το μακεδόνικο λαό με τα ίδια συνθήματα. Συζητούσανε για τα όρια του μακεδόνικου κράτους που θα ξεκινούσανε από τον Όλυμπο, για την πρωτεύουσα του που θάτανε η Σαλονίκη, κλπ. Και μεις αφήνο­ντας αναπάντητες τέτοιου είδους συζητήσεις ενισχύαμε τη σύγχυση.

Στο όργανο του Γραφείου Πληροφοριών δημοσιεύτηκε στις 15 του Ιούνη 1949 ένα άρθρο του σ. Ποπτόμοφ, μέλους του ΠΓ του Βουλγάρι­κου Κόμματος, όπου τονίζονταν τα εξής: «Ακόμη πιο πολύ τερατώδικη προβοκατόρικη συκοφαντία ενάντια στην ΕΣΣΔ και στις χώρες της Λαϊ­κής Δημοκρατίας εξαπολύθηκε απτούς τιτικούς το Μάρτη τούτου του χρόνου, τη στιγμή εκείνη που στη Βάσιγκτον γίνονταν οι τελικές μυστι­κές διαπραγματεύσεις για τη συγκεκριμένη διατύπωση του κειμένου του Βόρειο-ατλαντικού συμφώνου και υπογράφονταν το σύμφωνο. Στις σε­λίδες της «ΜΠΟΡΜΠΑ», τις 6 του Μάρτη, εμφανίστηκε ένας από τους υποβολείς του Τίτο, ο Μοσά Πγιάντε, με μεγάλο εντυπωσιακό άρθρο «Για το ζήτημα της Βαλκανικής Ομοσπονδίας». Η μαγειρεμένη από τον ίδιο επινόηση για επικείμενη συνένωση των τριών κομματιών της Μακεδονίας σε ένα ανεξάρτητο κράτος, είχε σκοπό να συκοφαντήσει το βουλ­γάρικο Κομμουνιστικό Κόμμα, που επεδίωκε τάχατες μ’ αυτόν τον τρό­πο τη δημιουργία «της μεγάλης Βουλγαρίας» σε βάρος της εδαφικής ακεραιότητας της Γιουγκοσλαβίας και Ελλάδας.

…Ποιους σκοπούς έβαλαν στον εαυτό τους οι τιτικοί διαδίδοντας τέ­τοιου είδους προβοκάτσια;

Πρώτο, με τη βοήθεια παραπετάσματος καπνού συκοφαντίας, να κρύ­ψουν από την παγκόσμια κοινή γνώμη τη μεγάλη συνωμοσία ενάντια στην ειρήνη, συνωμοσία που τότε οργανώνονταν στη Βάσιγκτον. Για το συμφέρον των αγγλοαμερικάνων εμπρηστών του πολέμου χρειάζονταν για την κρίσιμη γι’ αυτούς στιγμή ν’ αποσπαστεί η προσοχή των λαών. Το λακεδίστικο αυτό ρόλο ανέλαβαν οι τιτικοί αναταράζοντας τον κό­σμο με τον αγώνα «του μεγάλου κινδύνου που κρεμόταν απάνω από τα Βαλκάνια…».

Εκτός απ’ αυτό μπήκε κι ο σκοπός ν’ αμαυρωθεί το Ελληνικό Κομμου­νιστικό Κόμμα σαν «προδοτικό», που προετοίμαζε τάχα το διαμελισμό της Ελλάδας, για νάναι δυνατό μ’ αυτό τον τρόπο να ενισχυθεί η θέση της ξεχαρβαλωμένης και πλέρια χρεωκοπημένης στα μάτια των λαϊκών μαζών μοναρχοφασιστικής κλίκας της Ελλάδας και για να δικαιολογηθεί η αποστολή νέων στρατιωτικών τμημάτων κατοχής στην Ελλάδα…».

Για να κλείσουμε αυτό το κεφάλαιο, μιλώντας για ισοτιμία, νομίζω, πως πρέπει ν’ αποφεύγουμε τη λέξη αυτονομία. Την έχει ο Νίκος στο άρθρο του, όπου μιλάει για αυτονομία μέσα στα πλαίσια του ελληνικού κράτους. Αυτή η λέξη στη μαρξιστική ορολογία έχει την έννοια της εκ­παιδευτικής αυτονομίας. Αλλά στην Ελλάδα, γενικότερα, όπου απ’ την αυτονομία ξεκίνησαν και κατόπιν ενώθηκαν με την Ελλάδα ορισμένα νησιά, η λέξη αυτονομία μπορεί να παραξηγηθεί. Στη Μακεδονία επί­σης είναι γνωστή η σημασία κι η ιστορία της κίνησης που χαραχτηρίστηκε αυτονομία. Γι’ αυτό νομίζω πρέπει να πούμε την ουσία της αυτονο­μίας με το μαρξιστικό της νόημα, αλλά με διαφορετικά λόγια.

Τώρα έρχομαι στο ζήτημα του Ενιαίου Αγροτικού Κόμματος. Σύ­ντροφοι, λέω, ότι μοναχοί μας δεν έπρεπε να βάλουμε ζήτημα διάλυσης των κομματικών μας οργανώσεων. Μπορούσε να γίνει δηλ. η ένωση με ,τους αγροτικούς στο χωριό, αλλά εμείς μ’ ένα ορισμένο τρόπο έπρεπε νάχουμε κάτι σα φράξια μέσα στο ΑΚΕ. Τουλάχιστο έπρεπε να δια­πραγματευτούμε το πράμα. Με το συγκεκριμένο συσχετισμό που είχαμε δεν ήταν λάθος το Ενιαίο Αγροτικό Κόμμα. Λάθος ήταν να ξαναφτιάσουμε ενιαίο ΑΚΕ το 1945 που είχαμε διαφορετική πια κατάσταση στα χωριά. Πρώτα-πρώτα είχαν ξαναφτιαχτεί οι κομματικές οργανώσεις του Αγροτικού Κόμματος. Τώρα εμείς έχουμε πλειοψηφία στο χωριό, η ε­πιρροή του Κόμματος στο χωριό είναι μεγαλύτερη από την επιρροή του ΑΚΕ. Δεν υπήρχε κανένας λόγος, κατά τη γνώμη μου, να βάλουμε ζήτη­μα Ενιαίου Αγροτικού Κόμματος, με την επιχειρηματολογία: Εφ’ όσον υπάρχουν κομματικές οργανώσεις που κάνουν την ίδια δουλειά που κά­νουν και οι οργανώσεις του ΑΚΕ, γιατί να υπάρχει αυτή η διάσπαση των δυνάμεων στο χωριό; Στο ΑΚΕ μπορούσανε και έπρεπε να μπούνε ένα μέρος απ’ αυτόν τον κόσμο που στρατολογούσαμε με τις καμπάνες. Αλλά έχει σημασία η ύπαρξη του Κόμματος στο χωριό σαν εγγύηση για την εξασφάλιση της σωστής γραμμής στο αγροτικό ζήτημα. Απτήν άλλη μεριά εμείς αποφεύγαμε και τον κίνδυνο ο εχθρός να εκμεταλλευτεί το πράγμα αυτό και να πει: Για ποιο ΑΚΕ, τέλος πάντων, μιλάτε. Αυτό το ΑΚΕ δεν υπάρχει. Το λεγόμενο ΑΚΕ, που λέτε είναι κομμουνιστικό.

Σε καμιά χώρα, νομίζω δεν υπάρχει παράδειγμα ανάλογο. Απότι διά­βασα, παντού υπάρχουν οργανώσεις στο χωριό των Κομμουνιστικών και Εργατικών Κομμάτων σαν εγγύηση της σωστής πολιτικής στο αγρο­τικό. Και τα παλιά αγροτικά κόμματα εξελίσσονται σ’ ένα είδος πλατιάς μαζικής οργάνωσης των φτωχών και μεσαίων αγροτών που δέχεται την καθοδήγηση της εργατικής τάξης και του Κόμματος της.

Ένα συμπέρασμα σχετικά με τα λάθη μας. Με το φως της κριτικής που έγινε και στ’ άλλα κόμματα δε μπορούμε σήμερα να μην αναγνωρί­σουμε πως η λαθεμένη γραμμή της χιτλεροφασιστικής κατοχής και η α­πόφαση του ΠΓ τον Ιούνη του 1945, σχετικά με την περίπτωση εισβολής του ελληνικού στρατού στην Αλβανία, η θεωρία για τον ελληνικό άξονα με τους δυο πόλους, η παρασιώπηση του ζητήματος της διχτατορίας του προλεταριάτου, η απόκρουση της υπόδειξης για συμμετοχή στις εκλογές του 1946 κλπ. είναι φανερώματα, εκδηλώσεις εθνικιστικές και στο Κόμ­μα μας.

Δεν νομίζω ότι μπορούνε νάχουνε αυτά τα λάθη σε μας αλλοιώτικο χαραχτήρα, κι αλλοιώτικο νόημα απότι έχουνε στις άλλες χώρες.

Μέσα στις καινούργιες συνθήκες ύστερα από την ήττα μας στο Βίτσι-Γράμμο μπροστά μας μπαίνει αποφασιστικής σημασίας και δύσκολο κα­θήκον. Ν’ αναδιοργανώσουμε τις δυνάμεις μας στην Ελλάδα, να προε­τοιμάσουμε για τη δουλειά αυτή στελέχη εδώ στο εξωτερικό. Το καθή­κον αυτό δεν μπορούμε να το εκπληρώσουμε χωρίς μια γενναία κριτική και αυτοκριτική. Κάνει ο σ. Ζαχαριάδης αυτοκριτική τέτοια που χρειά­ζεται; Σύντροφοι, ας μου επιτρέψει ο σ. Ζαχαριάδης να διαφωνήσω εδώ. Μερικά χαραχτηριστικά παραδείγματα απροθυμίας του σ. Ζαχα­ριάδη για αυτοκριτική:

α) Αυτά που λέει σχετικά με τη λαθεμένη γραμμή του Κόμματος αμέ­σως όταν γύρισε από τη Γερμανία: Λέει ότι από συναισθηματισμό δεν ήθελε να πει ότι ήτανε λαθεμένη. Ενώ τάβλεπε δηλ. τα λάθη από μι­κροαστικό συναισθηματισμό δεν τάλεγε. Δεν στέκεται αυτό το πράγμα. Από τη μια, γιατί σαν αρχή δεν χωράει συναισθηματισμός σε τέτοια ζητήματα. Από την άλλη, γιατί δεν είναι σωστό αυτό. Ο σ. Ζαχαριάδης τότε είδε τη γραμμή του Κόμματος, δυστυχώς όπως τη βλέπαμε και μεις. Και όχι μόνο αυτό, αλλά πήγε να τη θεμελιώσει κι όλας με ορισμένες απόψεις, σαν αυτήν του «σπόνδυλου της συγκοινωνιακής αρτηρίας της αγγλικής αυτοκρατορίας». Στο κάτω-κάτω, αν την έβλεπες λαθεμένη αυ­τή τη γραμμή, πώς το λένε, τι σου χρειαζότανε να προστέσεις και και­νούργια επιχειρηματολογία, για να τη στηρίξεις; Γιατί, σας είπα, εμείς δεν λέγαμε ότι η υπόθεση η δική μας ήταν ναι και καλά υπόθεση ν’ ανατραπεί ολόκληρη η αγγλική αυτοκρατορία. Εμείς λέγαμε ότι η διε­θνής κατάσταση σήμερα δεν ήταν ευνοϊκή για να έχομε βοήθεια από το εξωτερικό όσο χρειαζότανε, ώστε να μπορέσουμε να τα βγάλουμε πέρα.

β) Τώρα λέει, φυσικά, ότι λάθος ήταν η απόφαση για το Βορειο-Ηπειρωτικό, αλλά προσθέτει ότι τον επνίξαμε μεις, ιδιαίτερα τον έπνιξε ο Παρτσαλίδης, τον έπιασε απτόν λαιμό, γιατί κι αυτόν τον πνίγανε, τον έπιαναν απτό λαιμό στο ΕΑΜ. Ότι είχαμε αυτή την πίεση είναι γεγο­νός. Ότι τα λάθη μας, στο ζήτημα των διατυπώσεων των εθνικών διεκ­δικήσεων, εξηγούνται με τέτοιου είδους πίεση είναι γεγονός, αλλά να πεις ότι τον πιάσαμε μεις από τον λαιμό και γι’ αυτό βγήκε η απόφαση του ΠΓ είναι προσπάθεια δικαιολόγησης, όχι σοβαρή. Πάρτε υπόψη πως απόφαση του ΕΑΜ, που να βάζουμε έτσι το ζήτημα, δεν έχουμε. Το ΕΑΜ ζητούσε όλα τα κόμματα μαζί να καθορίσουνε το πρόγραμμα των εθνικών διεκδικήσεων.

γ) Για τη Βάρκιζα, υποστηρίζει πως αυτός πάντα την καταδίκασε. Δεν ομολογεί πως άργησε να καταλάβει το χαραχτηρισμό για τη Βάρ­κιζα.

δ) Επιμένει στο λάθος του συλλογισμού: «Αν ξέραμε το 1946 την προ­δοσία του Τίτο δεν θ’ αρχίζαμε». Το λάθος όμως αυτό είναι ολοφάνερο.

ε) Για την αποχή για τις εκλογές το 1946.

ζ) Χαραχτηρίζει τη γνώμη από την αλλαγή στο Μακεδόνικο από την 5η Ολομέλεια σαν εθνικισμό.

Σας είπα για μερικούς βαριούς χαραχτηρισμούς του σ. Ζαχαριάδη. Σ’ αυτό χρειάζεται να σταθούμε.

Στη συνεδρίαση, σύντροφοι, του ΠΓ ο σ. Ζαχαριάδης διαπίστωσε τα εξής: Ότι εγώ είχα κάνει είδωλο μου τον αλάνθαστο Ζαχαριάδη και γκρεμίστηκε το είδωλο μου, ζαλίστηκα, τάχασα και πήρα την τορπίλλα της «κριτικής» για ν’ ανατινάξω το σύμπαν. Ο σ. Ιωαννίδης διατύπωσε τη γνώμη, πως εγώ τον κάθε μπολσεβίκο τον κάνω φετίχ. Ο σ. Ζαχαριά­δης συμπληρώνοντας είπε, όχι μόνον τον κάθε μπολσεβίκο, αλλά τον κάθε σοβιετικό πολίτη. Ας πάρουμε σαν δοσμένο πως είναι σωστές οι διαπιστώσεις αυτές. Τέτοιες αδυναμίες έχουνε σχέση με την απλοϊκή λαϊκή ψυχολογία. Δε δείχνουνε, νομίζω, χαλασμένους ανθρώπους, που το πρόβλημα είναι να εξοντωθούνε. Γιατί, σύντροφοι, ύστερα απ’ όλα αυτά να παρασυρθούμε σε τέτοιους βαριούς χαραχτηρισμούς σαν του σ. Ζαχαριάδη; Αυτοί οι χαραχτηρισμοί, φοβούμαι, πως όσο και να προσπαθεί κανείς να ξεχάσει αφήνουν ένα κατακάθι πίκρας στην ψυχή του ανθρώπου.

Είπε ο σ. Ζαχαριάδης πως μυρίστηκα «ψοφίμι», ότι στην Αθήνα χώ­θηκα στην τρύπα και δεν έκανα τίποτα. Η αλήθεια για την Αθήνα είναι ότι, όταν έφτασα εκεί, μου ανακοινώθηκε απόφαση του κλιμακίου του ΠΓ να μείνω σαν αντιπρόσωπος του ΠΓ. Ειδοποίησα αμέσως στο ΠΓ στην Ελεύθερη Ελλάδα, ότι δεν έχω καμιά αντίρρηση και έρχεται η απά­ντηση που λέει, ότι ούτε συζήτηση δεν μπορεί να γίνει για τον Παρτσαλίδη. Ο Παρτσαλίδης δεν έχει παρά να κοιτάξει το γρηγορότερο για νάρθει πάνω. Είναι αλήθεια ότι άργησε αυτό να πραγματοποιηθεί. Αλ­λά σε τέτοιες περιπτώσεις δεν ξέρεις και πόσο θ’ αργήσεις. Ένα μήνα, 2 μήνες, 3 ή 4. Δεν ήξερα από την αρχή, ότι θάμενα 8 μήνες στην Αθήνα. Αλλά δεν είναι σωστό ότι δεν ενδιαφέρθηκα για το τι γίνεται, ότι δεν έκανα τίποτα. Έβλεπα όσο ήτανε δυνατόν το σ. Καβαδία, έβαλα εγώ τότε πρώτος το ζήτημα, ότι πρέπει να διώξουμε τον Μπλάνα από την καθοδήγηση της Αθήνας και να το πούμε ανοιχτά. Συμφώνησε και ο σ. Στέργιος γι’ αυτό. Στο μεταξύ έχετε υπόψη σας ότι αντιπρόσωπος του ΠΓ πια στην Αθήνα είναι άλλος. Εμείς εζητήσαμε από το ΠΓ να στείλει t στελέχη κάτω. Το ΠΓ όρισε άλλονε. Μιλούσα με το σ. Καβαδία που είχε τότε τη σύνταξη του «Ριζοσπάστη», έγραψα άρθρο στα 30χρονα του ΚΚΕ. Δεν είναι σωστό λοιπόν να λέγεται ότι εχώθηκα, ετρύπωσα. Προχωρώντας είπε ο σ. Ζαχαριάδης, ότι μέσα στο Κόμμα καμιά δημιουργική δουλειά ποτέ δεν έκανα. Τέλος πάντων έτσι τυχαία ένας άνθρωπος βρίσκεται στο ΠΓ της ΚΕ τόσα χρόνια; Παρακάτω ο σ. Ζαχαριάδης λέει: Τον τελευταίο καιρό, έτσι, είχες ένα αίσθημα κατωτερότητας απέ­ναντι μου. Σύντροφοι, φυσικά αυτά τα πράγματα, αυτές οι άτυχες από­πειρες των ψυχαναλυτικών ανασκαφών μόνο σε βάρος του ψυχαναλυτή είναι. Αλλά είναι χαραχτηριστικές για το τι προσπάθεια γίνεται για ένα σύντροφο τέλος πάντων που μπορεί να έπεσε έξω. Ο σ. Ζαχαριάδης παραφέρεται μερικές φορές και παρουσιάζει τέτοια πράγματα. Πρέπει να του το πούμε, κακό κάνουμε αν δεν του τα λέμε.

Τώρα για μένα μερικά λόγια.

Σύντροφοι, στο Κόμμα έχω 26 χρόνια. Στο διάστημα αυτό έχω σε βάρος μου μόνο μια απόφαση, μια μομφή του γραφείου της ΚΕ της ΟΚΝΕ, γιατί μιλούσα στις συγκεντρώσεις στην Καβάλλα με εντολή του Κόμματος. Τότε ήταν ο Γιάννης καθοδηγητής του Κόμματος εκεί. Οι σύντροφοι του γραφείου της ΟΚΝΕ το θεώρησαν παράβαση συνωμοτι­κών μέτρων και μου δώσανε μομφή. Μου είχανε πει να προσέξω κλπ. Εγώ δεν την πήρα τη μομφή πολύ στα σοβαρά -μπορεί να είναι λάθος αυτό- και δεν ζήτησα ν’ ακυρωθεί. Αυτή η απόφαση υπάρχει εναντίον μου. Στη φραξιονιστική πάλη του 1930-31 πήρα μέρος και μέρος ενεργη­τικό. Και είναι σωστό αυτό που λέει ο σ. Ζαχαριάδης, ότι εξαγοράστηκε το υπόλοιπο της ποινής μου, μόνο και μόνο για να πάρω μέρος στη φραξιονιστική Ολομέλεια της ΚΕ της ΟΚΝΕ. Τα λεφτά εκείνα ακόμα θα τα χρωστά η ΟΚΝΕ στη σ. Ρουσσάκη. Να σας προσθέσω και κάτι ακό­μα, που δεν το είπε ο Νίκος. Εγώ άργησα και όταν ήρθε αντιπρόσωπος της Κομμουνιστικής Διεθνούς των Νέων, θα θυμάται ίσως ο Πέτρος, και μας είπε ότι έχετε λάθος και σεις, φυσικά έχουνε λάθος και από την άλλη μεριά, εγώ άργησα να καταλάβω αυτά τα λάθη. Άργησα περισσότερο και από τους άλλους συντρόφους του γραφείου της ΚΕ της ΟΚΝΕ. Αυ­τά τα γράφω κάθε φορά που τυχόν κάμνω βιογραφία. Δεν είναι σωστό ότι εγώ ποτές γι’ αυτά τα πράγματα δε μίλησα. Τώρα όσον αφορά τη δραπέτευση. Θα θυμάται ο σ. Σινάκος που ήταν στην κομματική επιτρο­πή, όταν μπήκε ζήτημα να φύγω εν ανάγκη και μοναχός, όπως ζητούσε το ΠΓ, η κομματική επιτροπή έφερε αντιρήσεις. Δε δοκίμασα να φύγω μόνος. Γιατί; γιατί, σύντροφοι, σκέφτηκα εκείνη τη στιγμή και λιγάκι συναισθηματικά. Σκέφτηκα. Είμαι βέβαιος 100% πως ο σ. Ζαχαριάδης θα έκανε χειρότερα από μένα, όταν έτσι έμπαινε το ζήτημα. Γιατί στο κάτω-κάτω δεν ήτανε κιόλας ζήτημα ναι και καλά ή τώρα φεύγουμε οι δυο, εγώ με το Βέττα, ή δεν θα μπορέσουμε να βγούμε πια. Πάντα είχαμε την ελπίδα να καταφέρουμε να το σκάσουμε περισσότεροι. Ελπί­δα ήταν φυσικά. Μπορεί να μην κατορθώναμε να βγαίναμε και περισσό­τεροι. Στο τέλος καταφέραμε να φύγουμε περισσότεροι. Μπήκα ξανά στο ΓΙΓ. Δεν ήμουν στη γραμματεία του ΠΓ, δεν έπαιξα εγώ κανέναν ιδιαίτερο ξεχωριστό ρόλο. Ο σ. Βλαντάς λέει: Είχες την ευκαιρία να δείξεις την ηγετική σου φυσιογνωμία. Εγώ δεν ισχυρίστηκα ποτές πως αποτελώ ηγετική φυσιογνωμία. Δεν είχα την ικανότητα να δω όλο το λάθος της γραμμής του Κόμματος και να τη διορθώσω. Είναι γνωστές οι αντιρρήσεις μου τότες και κάτω από ποιες συνθήκες υποχώρησα. Ερχό­μαστε στη Βάρκιζα. Είναι γνωστό, ότι εκεί, όταν ήρθαμε σε μια ορισμέ­νη διαφωνία και σταμάτησαν δυο μέρες οι εργασίες της συνδιάσκεψης, εγώ πρότεινα στο Σιάντο, που ήταν επικεφαλής της αντιπροσωπείας, να φύγουμε. Ο Σιάντος τότε ήτανε στη γραμματεία του ΠΓ. Σκέφτηκα, τό­τε, ότι μπορούμε να πούμε: έχουμε εντολή για γενική αμνηστεία. Είναι αλήθεια και γω δεν το έβλεπα το ζήτημα της Βάρκιζας, όπως το βλέπου­με τώρα και δεν έφτασα στο σημείο να σηκωθώ να φύγω μόνος και να δημιουργήσω ζήτημα. Το ΠΓ τη συμφωνία αυτή την ενέκρινε.

Πρέπει να σας πω επίσης εδώ μια αδυναμία μου. Την είπε και ο σ. Ζαχαριάδης: Είμαι λίγο άτολμος. Όταν πρόκειται για διαφωνίες με ορισμένους συντρόφους που στέκονται ψηλότερα από μένα κλίνω πάντα με την ιδέα πως εγώ θάχω άδικο. Σωστό είναι αυτό το πράγμα και θα το δείτε, όταν κοιτάξετε την ιστορία μου. Θα μου πήτε, και τώρα που ολό­κληρο το ΠΓ σηκώθηκε εναντίον μου και γω ακόμη επιμένω;

Αυτός είναι ο Παρτσαλίδης. Ακατανόητο θα ήταν για τον Παρτσαλίδη να σηκωθεί ολόκληρο το ΠΓ να πει έτσι είναι τα πράγματα και αυτός να επιμένει. Το ίδιο είπα και για την Ολομέλεια. Είπα, αν και στην Ολομέλεια δεν πεισθώ, θα πω πως δεν πείστηκα. Κάνω προσπάθειες να πεισθώ. Μη νομίζετε ότι με απασχολεί μέρα νύχτα τίποτα άλλο απ’ αυτό το θέμα.

Για το γράμμα του σ. Ζαχαριάδη του Οχτώβρη του 1941, σύντροφοι, έβαλα το ζήτημα μόνο γιατί γινότανε συζήτηση στα πλαίσια του ΠΓ. Αν έγινε αυστηρή κριτική, είπα, δεν μπορεί παρά να αφορά τη φράση «χω­ρίς επιφύλαξη». Το άλλο, η γενική γραμμή φυσικά ήταν σωστή.

Όσον αφορά το ζήτημα του Μάρκου. Σας είπα τη γνώμη μου. Νομίζω ότι βιαστήκαμε για τη διαγραφή του. Και γω σας θυμίζω και κάτι ακόμα. Ο σ. Ζαχαριάδης δεν θυμόταν αν είχε διαγραφεί ο Μάρκος από την Ολομέλεια της ΚΕ. Είναι σοβαρό το ζήτημα. Εγώ είπα και εξακολουθώ να νομίζω, ότι, όταν το Κόμμα κάνει την κριτική αυτή αναδρομή στα περασμένα που γίνεται σήμερα μέσα σ’ αυτή την Ολομέλεια, μπο­ρούσε να πάει στο Μάρκο και να του πει, τι λες βρε ερίφη; Να. Και αν συμφωνήσει μπορεί ν’ αποκατασταθεί. Αυτή είναι η γνώμη μου. Φυσικά τέτοιο ζήτημα δε μπαίνει, ύστερα από την έρευνα και του άλλου θέμα­τος. Πώς διετύπωσε την κατηγορία ενάντια στο σ. Ζαχαριάδη; Από πού ξεκίνησε; Αυτό το ζήτημα θέλει ξακαθάρισμα.


1 Response to “Ομιλία Μ. Παρτσαλίδη στην 7η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ (14-18/5/1950)”



Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


2ο συνέδριο ΚΝΕ 3η Συνδιάσκεψη ΚΚΕ 5ο συνέδριο ΚΝΕ 7η Ολομέλεια (1950) 9ο συνέδριο ΚΚΕ 10ο συνέδριο ΚΚΕ 12ο συνέδριο ΚΚΕ 15ο συνέδριο ΚΚΕ Άρης Βελουχιώτης Αλλαγή Αριστερό Ριζοσπαστικό Μέτωπο Β' Πανελλαδική Γκορμπατσόφ Γράψας ΔΑΠ-ΟΝΝΕΔ ΔΣΕ Δεκεμβριανά ΕΑΜ ΕΑΡ ΕΔΑ ΕΕ ΕΚΟΝ ΡΦ ΕΛΑΣ ΕΟΚ ΕΣΣΔ Εθνική Αντίσταση Εμφύλιος Πόλεμος Ενιαίο Μέτωπο Πάλης Κ. Καραγιώργης ΚΓΑΝΕ ΚΚΕ ΚΚΕ εσ.-ΑΑ ΚΚΕ εσωτ. ΚΝΕ ΚΝΕ-ΝΑΡ Κοινό Πόρισμα Κύρκος Μ. Βαφειάδης Μακεδονικό Ν. Ζαχαριάδης ΝΑΡ Νέα Δημοκρατία ΟΚΝΕ Οικουμενική Οκτωβριανή Επανάσταση ΠΑΣΟΚ Πανσπουδαστική σ.κ. Περεστρόικα Πολυτεχνείο Πραγματική Αλλαγή Ρήγας Φεραίος Στάλιν Στόχοι του Έθνους Συμφωνία της Βάρκιζας Συνασπισμός Τίτο Τζανετάκης Φαράκος Φλωράκης Χούντα αντιπολεμικό κίνημα αντιφασιστική πάλη εκλογές 1946 εξωκοινοβουλευτική αριστερά εργατικό κίνημα εσωκομματική δημοκρατία ευρωκομμουνισμός θεωρία των σταδίων ιμπεριαλισμός μ-λ ρεύμα μορατόριουμ νεολαιίστικο κίνημα συνέδρια ΚΚΕ τροτσκιστές φοιτητικό κίνημα

Blog Stats

  • 40.326 hits

Γράψτε το e-mail σας για παίρνετε μήνυμα για τα νέα κείμενα που αναρτηθούν στο 21aristera.

Μαζί με 17 ακόμα followers


Αρέσει σε %d bloggers: